Een houtkachel of open haard geeft sfeer, maar ook twee risico’s die veel stokers onderschatten: een schoorsteenbrand en koolmonoxide (CO). Houtkachel veiligheid draait om beide tegelijk. De brandweer rukt volgens verzekeraars zo’n 2.000 keer per jaar uit voor een schoorsteenbrand. En koolmonoxide kost in Nederland naar schatting ongeveer 10 mensen per jaar het leven, met bijna 200 ziekenhuisopnames. Dat laatste cijfer gaat over alle bronnen samen, niet alleen over kachels.
Het goede nieuws: beide risico’s hebben grotendeels dezelfde oorzaak, namelijk hout dat niet goed verbrandt. In dit artikel lees je hoe je veilig stookt, hoe vaak de schoorsteen geveegd moet worden, welke melders en blusmiddelen je bij de kachel nodig hebt en wat je doet als het rookkanaal toch in brand vliegt.
In het kort
- Vegen: laat de schoorsteen minstens één keer per jaar vegen door een erkende schoorsteenveger
- Hout: stook alleen droog, schoon hout (minder dan 18% vocht) en steek het aan van bovenaf
- Melders: een CO-melder aan het plafond van de kamer met de kachel, en rookmelders volgens de wet
- Schoorsteenbrand: geen water: vuur doven met zand of zout, klep en luchttoevoer dicht, 112 bellen
- As: laat as ongeveer vijf dagen buiten afkoelen in een metalen emmer
Waarom een houtkachel twee risico’s tegelijk geeft
Een schoorsteenbrand begint niet in de kachel, maar in het rookkanaal. Daar zet zich roet af, en vaak ook creosoot: een teerachtige laag. Volgens de brandweer ontbrandt creosoot bij ongeveer 500 °C, een temperatuur die in een rookkanaal makkelijk wordt gehaald. Creosoot ontstaat vooral als het vuur niet goed brandt:
- Nat of rot hout. Het vocht moet eerst verdampen, waardoor het vuur koel blijft.
- Smoren. Wie de luchttoevoer dichtdraait om langer te stoken, krijgt een smeulend vuur.
- Een koud rookkanaal, bij het aansteken en bij een kachel die je maar af en toe gebruikt.
- Een te grote kachel. Die draai je al snel terug, en dan smoor je hem.
Diezelfde onvolledige verbranding maakt ook koolmonoxide. Een tweede route naar CO is een rookkanaal dat niet goed trekt, bijvoorbeeld door een vogelnest, losse specie of stenen. De rook kan dan niet weg en wordt de kamer in gedrukt. CO ruik en zie je niet.
Toch zijn veel stokers er slecht op voorbereid. In een enquête van Univé uit 2019 onder huishoudens met een houtkachel of open haard had 35% geen rookmelder en 64% geen CO-melder. Ruim een kwart liet de schoorsteen niet elk jaar vegen, en 4% liet hem nooit vegen.
Veilig stoken: hout, aansteken en luchttoevoer
Alleen droog en schoon hout
Het Platform Onderlinge Verzekeraars (POV) noemt hout droog genoeg als het minstens een jaar, liever twee jaar, heeft gedroogd en minder dan 18% vocht bevat. Geschikte houtsoorten zijn onder meer (haag)beuk, eik, acacia, kastanje, populier, linde en berk. Laat hout afgedekt drogen, met lucht eromheen.
Wat er níét in de kachel hoort: kranten, spaanplaat, geverfd of geïmpregneerd hout, plastic en afval. Ook een kachel die als “allesbrander” wordt verkocht, is volgens het POV niet bedoeld om alles in te stoken. Steek het vuur nooit aan met benzine of spiritus, maar met aanmaakhout en aanmaakblokjes.
De Zwitserse methode: aansteken van bovenaf
De brandweer raadt de Zwitserse methode aan. Je bouwt het vuur andersom op dan je misschien gewend bent, zodat het van boven naar beneden brandt en minder rookt:
- Zet de luchttoevoer helemaal open.
- Leg grote blokken in de lengte, en daar dwars bovenop weer grote blokken.
- Daarop stukken van ongeveer 3 cm, eerst in de lengte en dan dwars.
- Daarop stukken van ongeveer 2 cm in de lengte, met aanmaakblokjes tussen de laatste twee lagen.
- Leg aanmaakhoutjes bovenop en steek aan.
Laat de luchttoevoer open tot de blokken niet meer zichtbaar gloeien. Dat voorkomt smeulen en dus creosoot en CO.
En de open haard?
Voor een open haard gelden dezelfde regels: droog hout, goed aansteken, niet smoren. Een open haard heeft volgens het POV maar een rendement van zo’n 10 tot 15%: veel warmte verdwijnt door de schoorsteen. Een vonkenscherm voor de opening houdt vonken en rollende stukjes hout tegen.
Schoorsteen vegen: hoe vaak, en wat je verzekeraar wil
De brandweer adviseert om de schoorsteen minstens één keer per jaar te laten vegen door een erkende schoorsteenveger. Kies een veger die lid is van de ASPB (te vinden via schoorsteenveger.nl) en spreek met hem af hoe vaak het in jouw situatie nodig is. Het POV geeft een paar vuistregels:
- Houtkachel en open haard: minstens één keer per jaar, vaker als je drie tot vier keer per week stookt.
- Pelletkachel: het rookkanaal telt net zo zwaar als dat van een houtkachel; in principe elk jaar, minimaal eens per twee jaar.
- Gashaard: hoeft niet geveegd te worden, maar laat het kanaal eens per vijf jaar controleren op nesten.
- Chemische schoorsteenreinigers vervangen het vegen niet.
Is schoorsteen vegen verplicht? Niet bij wet. Maar je verzekeraar kan wel goed onderhoud verwachten. Bewaar daarom de factuur of het veegbewijs, en lees wat jouw polis zegt. Univé noemt bijvoorbeeld: bij een rieten dak of boerderij meld je de kachel binnen twee maanden, en onder een rieten dak is schade door dakbrand alleen gedekt met een vonkenvanger. Volgens het POV is een vonkenvanger verplicht bij een rieten dak, groen dak of ander brandgevaarlijk dak. Univé adviseert ook om het rookkanaal minstens eens per vijf jaar te laten inspecteren. Dat zijn de voorwaarden van één verzekeraar; die van jou kunnen anders zijn.
Ventilatie en koolmonoxide
Een vuur heeft zuurstof nodig. Houd ventilatieroosters open als de kachel brandt. In een goed geïsoleerd huis is soms een extra luchttoevoer nodig. Heb je balansventilatie met warmteterugwinning (WTW) of een passiefhuis, dan is een directe luchttoevoer naar de kachel volgens het POV verplicht.
Hang daarnaast een CO-melder. De brandweer adviseert er een aan het plafond van de kamer waar je stookt. Waar precies, op welke afstand van de kachel en wat je doet als het rookkanaal door een slaapkamer loopt, staat in CO-melder bij cv-ketel, geiser of houtkachel. Voor de rest van het huis lees je koolmonoxidemelder plaatsen: waar en op welke hoogte. En gaat de melder af, volg dan de stappen in CO-melder gaat af: wat moet je doen.
Twee voorbeelden van losse CO-melders met een sensor voor 10 jaar zijn de Smartwares FGA-13041 en de ELRO FC2702, die volgens de verkoper aan EN 50291 voldoet. Dat zijn voorbeelden, geen aanbeveling. Wat die norm betekent, lees je in NEN-EN 50291-1 uitgelegd.
Rookmelder en blusmiddel bij de kachel
Een rookmelder is in Nederland verplicht op elke verdieping met een verblijfsruimte; de details staan in rookmelders verplicht: wat zegt de wet. Een CO-melder vervangt geen rookmelder: ze meten iets anders en hangen op een andere hoogte (zie rook-, CO- en gasmelder: de verschillen). Hangt er een rookmelder vlak bij de kachel en gaat die af als je aansteekt, lees dan rookmelder gaat af zonder brand en rookmelder ophangen: de juiste plek voordat je hem weghaalt.
Zet naast de kachel iets klaar om te blussen:
- Een emmer zand of een pak zout van 1 kilo. Daarmee doof je het vuur in de kachel bij een schoorsteenbrand. In de Univé-enquête had maar bijna 15% van de stokers een emmer zand klaarstaan, en 10% een emmer water. Dat laatste is juist gevaarlijk.
- Een schuimblusser mag volgens het POV ook bij een beginnende schoorsteenbrand, bijvoorbeeld een kleine schuimblusser van 2 liter (klasse AB). Slechts één op de drie stokers had in 2019 een blusser binnen handbereik.
- Een blusdeken is niet voor een schoorsteenbrand, maar wel handig als er een brandend blok uit de kachel rolt, zoals een blusdeken van 1 bij 1 meter. Hoe je die gebruikt, staat in hittemelder en blusdeken in de keuken.
Houd verder brandbare spullen uit de buurt van de kachel. Hoeveel ruimte er vrij moet blijven, verschilt per kachel: de afstanden tot muur, meubels en plafond staan in de handleiding van de fabrikant. Een vast getal dat voor elke kachel geldt, bestaat niet.
Schoorsteenbrand: herkennen en wat je doet
Je herkent een schoorsteenbrand aan een razend, loeiend geluid in het rookkanaal, een kachel die feller brandt dan normaal, of vlammen die uit de schoorsteen komen. Een goed gebouwd rookkanaal houdt een brand volgens het POV zo’n 30 tot 60 minuten binnen het kanaal. Dat geeft tijd, maar handel meteen.
Het belangrijkste: gebruik geen water. Volgens de brandweer wordt 1 liter water zo’n 1.700 liter stoom. Daardoor kan het rookkanaal scheuren, soms met een explosie. Volg deze volgorde:
Na een schoorsteenbrand mag je niet meer stoken tot de schoorsteen is geveegd en gecontroleerd, en zo nodig gerepareerd. Meld de brand ook bij je verzekeraar. Twijfel je zonder dat er spoed is, dan bereik je de brandweer via 0900 0904.
Volgens cijfers die Univé in 2021 publiceerde, waren er in 2020 gemiddeld 4,6 schoorsteenbranden per dag. Twee derde ontstond tussen 16.00 en 22.00 uur, dus op de uren dat er het meest gestookt wordt.
As en restwarmte
As kan dagen warm blijven en weer opvlammen. De brandweer adviseert:
- Doe de as in een zinken of metalen emmer.
- Zet die emmer ongeveer vijf dagen buiten.
- Gooi de as daarna bij het restafval, niet bij het groente-, fruit- en tuinafval of op de composthoop.
Leeg ook de asla van de kachel regelmatig, zoals de brandweer adviseert.
Een nieuwe kachel of open haard laten plaatsen
Laat een kachel plaatsen door een installateur. Het rookkanaal moet brandveilig zijn: het Besluit bouwwerken leefomgeving verwijst daarvoor naar NEN 6062. De afstanden tot muren en meubels haalt de installateur uit de handleiding van de fabrikant. Sinds 2022 mogen alleen kachels die aan de Europese Ecodesign-eisen voldoen worden verkocht en geplaatst. Kies een kachel die bij de ruimte past: een te grote kachel stook je al snel op een te laag pitje, met meer creosoot als gevolg. En heb je een rieten of ander brandgevaarlijk dak, regel dan meteen een vonkenvanger en meld de kachel bij je verzekeraar. Sommige gemeenten hebben daarnaast eigen regels voor het stoken van hout; kijk daarvoor op de site van je gemeente.
Zoek je melders of blusmiddelen? In de keuzehulp filter je rook-, CO- en hittemelders, blusdekens en brandblussers op wat ze doen en hoe ze gevoed worden.
Vergelijk melders en blusmiddelen in de keuzehulp →
Veelgestelde vragen
Is schoorsteen vegen verplicht?
Niet bij wet. De brandweer adviseert wel om minstens één keer per jaar te laten vegen door een erkende schoorsteenveger, en vaker als je drie tot vier keer per week stookt. Je verzekeraar kan goed onderhoud verwachten: bewaar het veegbewijs en lees je polisvoorwaarden.
Mag je een schoorsteenbrand met water blussen?
Nee. 1 liter water wordt zo’n 1.700 liter stoom, waardoor het rookkanaal kan scheuren. Doof het vuur in de kachel met zand of zout (een schuimblusser mag volgens het POV ook), doe de schoorsteenklep en de luchttoevoer dicht en bel 112.
Heb je een CO-melder nodig bij een nieuwe, gesloten houtkachel?
Ja. Ook bij een nieuwe kachel kan CO de kamer in komen, bijvoorbeeld als het rookkanaal vervuild of verstopt is. De brandweer adviseert een CO-melder aan het plafond van de kamer waar je stookt. Waar hij precies hangt, lees je in ons artikel over de CO-melder bij de houtkachel.
Hoe lang moet as afkoelen voordat je het weggooit?
Ongeveer vijf dagen, in een zinken of metalen emmer buiten. Daarna mag de as bij het restafval, niet bij het gft-afval of op de composthoop.
Moet een pelletkachel ook geveegd worden?
Ja. Volgens het POV telt het rookkanaal van een pelletkachel net zo zwaar als dat van een houtkachel: in principe elk jaar vegen, minimaal eens per twee jaar.
Hoe weet je of brandhout droog genoeg is?
Het POV noemt hout droog genoeg als het minstens een jaar, liever twee jaar, heeft gedroogd en minder dan 18% vocht bevat. Bewaar het afgedekt, met lucht eromheen.
De feiten komen uit de bronnen hieronder, gecontroleerd op 23 oktober 2026. De cijfers van Univé komen uit een enquête uit 2019 en uit cijfers over 2020. Verzekeringsvoorwaarden verschillen per polis. De genoemde producten zijn voorbeelden, geen aanbeveling.
Bronnen
- Schoorsteenbrand (Brandweer Nederland)
- Campagne Veilig stoken (Brandweer Nederland, oktober 2026)
- Schoorstenen: veilig stoken met vaste brandstoffen (Platform Onderlinge Verzekeraars)
- Slechts 1 op 3 stokers heeft brandblusser voor het grijpen (Univé, 2019)
- Bijna vijf schoorsteenbranden per dag in 2020 (Univé, 2021)
- Verzekering houtkachel (Univé)
- GGD-richtlijn koolmonoxide: omvang van het probleem in Nederland (RIVM)
